Για μια ημιτελή «ελεγεία» των αισθήσεων.

iagoyaros

Του Γιάννη Αποστόλογλου

 

Είναι ο χρόνος σύμμαχος για τους βιβλιόφιλους; Οι περισσότεροι θα απαντούσαμε αρνητικά στην ερώτηση αυτή για διάφορους λόγους.

Καταρχάς, το πιο τρανταχτό επιχείρημα για να υπερασπιστεί κάποιος αυτή την θέση είναι, πως στο πεπερασμένο χρονικό διάστημα που διαρκεί η ανθρώπινη ζωή κανένας, όσο και να το θέλει, δεν έχει τη δυνατότητα να διαβάσει όλα εκείνα τα έργα που θεωρούνται κλασικά, που έχουν διαμορφώσει λογοτεχνικά ρεύματα και σχολές, επηρεάζοντας έτσι σε μέγιστο βαθμό την τέχνη αυτή.

Εκτός αυτού, πρέπει να ειπωθεί πως η ηλικία στην οποία θα διαβαστούν κάποια βιβλία παίζει σημαντικό ρόλο στη διαμόρφωση των αναγνωστικών συνηθειών, στους δρόμους που θα ανοίξουν αλλά και στην επιρροή τους στον χαρακτήρα. Έτσι και η ηλικία στην οποία επιλέγονται τα κατάλληλα βιβλία – ή μήπως τα βιβλία επιλέγουν εμάς;- αποτελεί έναν ακόμη χρονικό περιορισμό που βασανίζει πολλούς αναγνώστες.

Επίσης, δεν θα πρέπει να παραβλέψουμε το γεγονός πως πολλά έργα, έχουν χαθεί στην λήθη του χρόνου, έχοντας σκεπαστεί από την σκόνη της ιστορίας μια και καλή. Είναι μακρύς ο κατάλογος των κειμένων από την αρχαία ακόμα εποχή που δεν έχουν διασωθεί και δεν τα γνωρίζουμε από πρώτο χέρι, παρά μόνο από αναφορές στα έργα τρίτων.

Τέλος ο χρόνος, πολλές φορές άκομψα, παίρνει από κοντά μας συγγραφείς που έχουν αφήσει ημιτελές το συγγραφικό τους έργο. Ο Σολωμός, ο Σικελιανός, ο Πόε, ο Κάφκα, ο Σάλιντζερ, ο Καμύ για να αναφέρω μερικούς, βρίσκονται ανάμεσα στους πολλούς που χτυπήθηκαν από το βέλος του θανάτου προτού ολοκληρώσουν κάποια από τα έργα τους.

Για να μην είμαστε όμως εντελώς άδικοι, πρέπει να αναγνωρίσουμε πως ο χρόνος μπορεί να μας προσφέρει και κάποιες μικρές απολαύσεις ως αντίτιμο.

Για παράδειγμα, η ανάγνωση ενός διαφορετικού βιβλίου του ίδιου συγγραφέα μετά απο την πάροδο κάποιων ετών είναι μια εμπειρία που ξυπνάει αναμνήσεις.

Κάτι τέτοιο συνέβη αυτήν την εβδομάδα που διάβασα το “Κάτω από τον ιαγουάρο ήλιο” του Ίταλο Καλβίνο. Στα φοιτητικά μου χρόνια είχα διαβάσει τις “Αόρατες πόλεις” , και το «Η μέρα ενός εκλογικού αντιπροσώπου» του ίδιου, και σχεδόν αμέσως μετά είχα προμηθευτεί τον Ιαγουάρο ήλιο, αλλά για κάποιον αδιευκρίνιστο λόγο βρισκόταν στο τμήμα της βιβλιοθήκης με τα “προς ανάγνωση” βιβλία για κάποια χρόνια, ίσως περισσότερα από έξι.

Το βιβλίο αυτό είναι ένας ημιτελής ύμνος προς τις αισθήσεις. Προφανώς ημιτελής, όπως σημειώνει και ο μεταφραστής του έργου Ανταίος Χρυσοστομίδης, αφού λείπουν τα διηγήματα για την αφή και την όραση που μας τα στέρησε ο αιφνίδιος θάνατος του Ίταλο Καλβίνο το 1984.

Ο συγγραφέας χρησιμοποιεί ως πρώτη ύλη τις αισθήσεις για να αφηγηθεί τις ιστορίες των ηρώων του. Ιστορίες που περιστρέφονται γύρω από μια συγκεκριμένη αίσθηση κάθε φορά, και ήρωες που έχουν δευτερεύουσα θέση στα διηγήματα αυτά.

Στο πρώτο διήγημα το οποίο διαδραματίζεται σε τρεις διαφορετικές εποχές, η όσφρηση συνδέεται με την αναζήτηση και την ανάμνηση μιας γυναίκας.

Σε ένα παριζιάνικο αρωματοπωλείο, όπου τα φίνα και τα ευαίσθητα αρώματα κυριαρχούν στο χώρο γύρω τους, που ακόμα και οι δεσποινίδες που εργάζονται εκεί αποκτούν τις ιδιότητες αυτών των αρωμάτων, ένας μπον βιβέρ αστός αναζητά μια γυναίκα. Η μόνη ανάμνηση που έχει από αυτή, είναι το άρωμά της και κανένα άλλο στοιχείο για την ταυτότητά της. Μια γυναίκα με την οποία μοιράστηκε έναν και μοναδικό χορό σε κάποια χοροεσπερίδα της προηγούμενης βραδιάς και αμέσως μετά έχασε τα ίχνη της.

Είναι γυναίκα των ιασμελαίων των εσπεριδοειδών ή των έντονων ανατολικών μυρωδιών”; τον ρωτά η ιδιοκτήτρια του αρωματοπωλείου, ταυτίζοντας έτσι το άρωμα με μια ολόκληρη γυναικεία ύπαρξη.

Αγαπημένο μου σημείο αποτελεί η περιγραφή του τελετουργικού που προηγείται πριν το άνοιγμα του μπουκαλιού κάθε αρώματος που προσφέρουν οι ιέρειες των αρωμάτων, οι εργαζόμενες, στον απελπισμένο αναζητητή. Ιέρειες που γνωρίζουν καλά το μυστικό πως κάθε άρωμα μπορεί να δονήσει διαφορετικές συχνότητες στην ψυχή.

Από το Παρίσι ο συγγραφέας μας μεταφέρει σε μια άλλη ευρωπαϊκή μητρόπολη, το κοσμοπολίτικο Λονδίνο, όπου το μέλος μιας ροκ μπάντας ζει σε ξέφρενους ρυθμούς και κάτω από τους ήχους της μουσικής αναζητά πάλι το θηλυκό ταίρι του. Αυτή τη φορά ανάμεσα σε πιο γήινες και πιο ανθρώπινες, ίσως πιο χυδαίες μυρωδιές. Αυτές του ιδρώτα, του αλκοόλ, των στομαχικών υγρών και της φερομόνης.

Σας βεβαιώνω είναι πολύ δύσκολο να καταλάβεις την μυρωδιά του δέρματος μιας κοπέλας ειδικά όταν είναι στοιβαγμένοι τόσοι πολλοί άνθρωποι, κι όμως να που νιώθω από κάτω μου το λευκό σίγουρα δέρμα μιας κοπέλας, μια λευκή μυρωδιά με την ιδιαίτερη εκείνη δύναμη του λευκού, μια ελαφρώς διάστικτη μυρωδιά δέρματος πιθανότατα χρωματισμένου από ίσως αόρατες φακίδες, ένα δέρμα που αναπνέει όπως οι πόροι των φύλλων στα λιβάδια κι όλη η βρώμα που υπήρχε ολόγυρα μένει μακριά από αυτό το δέρμα ας πούμε 2 εκατοστά ή ίσως μερικά μόνο χιλιοστά”

Τέλος, ακολουθώντας αυτή την πτωτική πορεία φτάνει στους πρωτανθρώπους και τις πρωταρχικές υπό διαμόρφωση κοινωνίες που κυριαρχούν τα πιο άγρια πάθη. Εκεί που η αίσθηση της όσφρησης προσέδιδε πληροφορίες ακριβέστερες και από αυτές των λέξεων. Έτσι και αλλιώς οι λέξεις έχουν περιοριστικό χαρακτήρα . Η σταθερά όμως είναι η ίδια, κάθε θηλυκό έχει την δική του μυρωδιά που το κάνει να ξεχωρίζει από τα υπόλοιπα της αγέλης .

Για κάθε γυναικείο δέρμα υπάρχει ένα άρωμα που εκθειάζει το άρωμα του δέρματος, η νότα σε μια κλίμακα που είναι ταυτόχρονα χρώματος και γεύσης και μυρωδιάς και απαλότητας και έτσι η ηδονή του να περνάς από δέρμα σε δέρμα μπορεί να μην έχει τέλος”.

Το δεύτερο διήγημα τιτλοφορείται “Κάτω από τον Ιαγουάρο ήλιο” και εξελίσσεται στο Μεξικό όπου ο καυτός ήλιος συνδυάζεται άψογα και αρμονικά με την πικάντικη γεύση της μεξικάνικης κουζίνας.

Πόσο μάλλον που η αφήγηση ξεκινά από ένα πρώην μοναστήρι, το οποίο έχει μετατραπεί σε ξενοδοχείο και οι πικάντικες αυτές γεύσεις λες και δημιουργήθηκαν για να αναπληρώσουν την ένταση άλλων απαγορευμένων απολαύσεων. Το ζευγάρι των τουριστών που πρωταγωνιστεί σε αυτό το διήγημα αφήνεται στην απόλυτη εμπειρία της γευσιγνωσίας συνεπαρμένο από τις πρωτόγνωρες απολαύσεις του ουρανίσκου.

Τα χείλη της Ολίβια ενώ συνέχιζαν να μασάνε, κάθε τόσο επιβράδυναν το ρυθμό τους δίνοντας την αίσθηση πως ήταν έτοιμα να σταματήσουν κι όμως δεν διέκοπταν ποτέ την κίνησή τους λες και δεν ήθελαν να ατονίσει η εσωτερική τους ηχώ. Το νιώθεις; το ένιωσες; επαναλάμβανε διαρκώς με ένα είδος αγωνίας, λες κι εκείνη τη συγκεκριμένη στιγμή τα δόντια μας θρυμμάτιζαν την ίδια ακριβώς μπουκιά, λες και οι δέκτες της γλώσσας μας συνελάμβαναν την ίδια αρωματική νότα….”

Με αφορμή την επίσκεψη σε αρχαίους ναούς των Αζτέκων όπου η υποψία της βρώσης των θυμάτων των ανθρωποθυσιών από τους ιερείς είναι κρυμμένη στα λόγια των ξεναγών τους, το ζευγάρι ζει τον έρωτά του μέσα από την αναπαράσταση της ανθρωποφαγίας ως συμβολικής πράξης που υποδηλώνει πως ο κάθε ένας είναι έτοιμος να δοθεί ολοκληρωτικά στον άλλον.

Φανταζόμουν την αίσθηση των δοντιών της να βυθίζονται στο κρέας μου και ένιωθα την γλώσσα της να με σπρώχνει προς τον ουρανίσκο της , να με τυλίγει με σάλιο, κι ύστερα να με ρίχνει πάνω στους κυνόδοντές της. Καθόμουν εκεί μπροστά της αλλά ταυτόχρονα ένιωθα πως βρισκόμουν μέσα στο στόμα της θρυματιζόμενος και κατασπαρασόμενος στην κάθε μου ίνα. Κι ήταν μια κατάσταση όχι εντελώς παθητική αφού, ενώ εκείνη με μάσαγε, εγώ της μετέδιδα αισθήσεις που ξεκινούσαν από τις κόρες των ματιών της και απλώνονταν σε όλο το κορμί της , προκαλώντας ατέλειωτες δονήσεις: ήταν μια αμοιβαία ολοκληρωμένη σχέση που μας σάρωνε και μας παρέσυρε και τους δυο μαζί”.

Το τρίτο διήγημα, που κινείται στα όρια μιας έντονα σκοτεινής, σχεδόν καφκικής ατμόσφαιρας, αφορά την αίσθηση της ακοής . Εδώ ο πρωταγωνιστής, κάποιος βασιλιάς, βρίσκεται στην απόλυτη ερημιά και μοναξιά. Το βασιλικό δωμάτιο του θρόνου στο οποίο είναι απομονωμένος ίσως ταυτόχρονα είναι και το κελί του,  η φυλακή του. Κάθεται σχεδόν αμήχανα και αφουγκράζεται τον χρόνο που κυλάει. Εποπτεύει το βασίλειο και το παλάτι του μόνο από τους ήχους και την καθημερινή κανονικότητα που αυτοί παρουσιάζουν.

Το παλάτι είναι ένα ρολόι: Τα ακουστικά ψηφία του ακολουθούν την πορεία του ήλιου, οι αόρατοι δείκτες του δείχνουν την αλλαγή φρουράς στις πολεμίστρες, στο ποδοβολητό που ακούγεται από τις σόλες με τα καρφιά, και στον κρότο που κάνουν οι υποκόπανοι καθώς χτυπάνε στο πάτωμα , έρχεται να απαντήσει ο τριγμός των χαλικιών κάτω από τις ερπύστριες των τανκς που κάνουν ασκήσεις στην πλατεία. Αν αυτοί οι θόρυβοι επαναλαμβάνονται με την συνηθισμένη σειρά , με τα πρέποντα διαλείμματα, μπορείς να συνεχίσεις να κοιμάσαι ήσυχος”.

Το κείμενο κλιμακώνεται βαθμιαία καταλήγοντας σε ένα κρεσέντο ήχων που συνάδει απόλυτα με την ένταση των συναισθημάτων του βασιλιά, καθώς τον κυριεύει το άγχος πως κάποια συνωμοσία που αποσκοπεί στην εκθρόνιση του, είναι σε εξέλιξη. Είναι συναρπαστικό το πως οι ήχοι που διεγείρουν την ακουστική αίσθηση συνταιριάζουν απόλυτα με τις σκέψεις και τις αγωνίες του βασιλιά, που καταλήγει να συναντά τρόπον τινά το alter ego του.  Εδώ η γυναικεία παρουσία είναι επίσης παρούσα μόνο με την φωνή της και αποτελεί μια φασματική παρουσία, μια οπτασία, γέννημα της φαντασίας, ή ίσως μια ανάμνηση.

Ενδεχομένως, το διήγημα αυτό να είναι αλληγορικό θέλοντας να παρουσιάσει το γεγονός ότι οι άνθρωποι που κατέχουν μια εξουσία αναλώνονται στο πώς να γραπωθούν σε αυτήν, παρά να παράγουν κάτι θετικό με τη δύναμη που τους δίνεται εγκλωβισμένοι έτσι σε ένα φαύλο κύκλο.

Ο Καλβίνο φαίνεται πως πραγματικά έχει χτενίσει την κάθε πρόταση με τόση επιμέλεια που το αποτέλεσμα είναι απολαυστικό και για τον πιο απαιτητικό αναγνώστη. Η χρήση του λόγου απο τον συγγραφέα κεντρίζει και εξιτάρει αλλά σε αυτό το σημείο δεν θα πρέπει να παραβλέψουμε και τη συμβολή της έξοχης μεταφραστικής δουλειάς του Ανταίου Χρυσοστομίδη.

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s