Περί μύθων

2017-03-04-08-19-45

Του Γιάννη Αποστόλογλου

Οι μύθοι είναι δημόσια όνειρα είχε γράψει κάποτε ο Τζόσεφ Κάμπελ. Ο άνθρωπος ήταν ανέκαθεν μυθοπλάστης καθώς από τις απαρχές της εξέλιξής του είχε την ικανότητα να δημιουργεί ιστορίες πέρα και έξω από τα όρια των εμπειριών με τις οποίες τον τροφοδοτούσε η καθημερινότητα.

Οι μύθοι, εκτός από τον ηθικοπλαστικό τους χαρακτήρα,  ήταν επίσης ζωτικής σημασίας για την ανάπτυξη των κοινωνιών  και την ατομική  εξέλιξη του ανθρώπου. Ιστορίες βαθιά ριζωμένες και βασισμένες στην  εμπειρία του θανάτου και στον σίγουρα δικαιολογημένο, φόβο της ανυπαρξίας, συνοδευόμενες  πάντα από μια τελετουργία, από ένα δρώμενο στο οποίο συμμετέχει όλη η κοινότητα. Κάθε  μύθος άλλωστε έξω από το τελετουργικό δεν έχει καμία σημασία, είναι νεκρός και συνήθως ακατανόητος.  Πραγματεύεται το άγνωστο και το ανείπωτο, προέρχεται κατευθείαν  από τον πυρήνα της μεγάλης σιωπής, και έχοντας διδακτικό χαρακτήρα, φέρνει τον άνθρωπο σε μια τέτοια πνευματική και ψυχολογική κατάσταση ώστε να μπορεί να πράξει αυτό που θεωρείται το σωστό σύμφωνα με τις επιταγές της κάθε εποχής.  Όλες οι μυθολογίες μιλούν για ένα πλατωνικό κόσμο ο οποίος υπάρχει παράλληλα με τον δικό μας. Κάθε τι που βλέπουμε εδώ έχει το δικό του αντίστοιχο σε έναν κόσμο μακάριο και θεϊκό, και μέσω των μύθων αποκαλύπτονταν στους ανθρώπους η συμπεριφορά των θεών για να τους δώσουν την δυνατότητα να μιμηθούν αυτά τα ισχυρά όντα και να συμμετέχουν και οι ίδιοι στην εμπειρία του θείου.

Η κεντρική ιδέα όλων των μύθων από τα προϊστορικά ακόμα χρόνια ήταν πως οι άνθρωποι, οι θεοί, τα ζώα και η φύση ήταν άρρηκτα συνδεδεμένοι μεταξύ τους και τα κυβερνούσαν οι ίδιοι νόμοι και αποτελούνταν από την ίδια θεϊκή ουσία.  Έτσι η μυθολογία και η θρησκεία ήταν ένας τρόπος για τους ανθρώπους να φτάνουν στην έκσταση, και υποκατάστατο πλέον αποτελεί η τέχνη, η ποίηση, η μουσική .

Όπως η ποίηση και η μουσική έτσι και η μυθολογία πρέπει να μας ανοίγει τις πόρτες αυτής της έκστασης ακόμα και όταν νιώθουμε πως μας απειλεί ο θάνατος ακόμα και όταν νιώθουμε απόγνωση μπροστά στην απειλή της ανυπαρξίας. Εάν ένα μύθος δεν επιτελεί αυτή την λειτουργία είναι ένας  μύθος νεκρός. Στην τέχνη απελευθερωμένοι από τα δεσμά της λογικής συνθέτουμε νέες μορφές που εμπλουτίζουν την φαντασίας μας και ανοίγει ένα παράθυρο προς το βαθύτερο νόημα της ζωής.  Οι ήρωες είτε ενός μυθιστορήματος, είτε ενός προϊστορικού  μύθου που κατεβαίνουν στον κάτω κόσμο ή περιπλανιόνται σε λαβυρίνθους, μάθαιναν και μαθαίνουν στους ανθρώπους πώς να παλεύουν με τα δικά τους τέρατα και πως αν αντιμετωπίζουν τις δικές τους εσωτερικές αντιθέσεις , κρίσεις και αναταράξεις.  Ο μύθος στο πέρασμα του χρόνου μπορεί να αλλάζει μορφές, να προσαρμόζεται έτσι ώστε πάντα να αναδεικνύει τις διαχρονικές του διδαχές.

Από την παλαιολιθική ακόμα περίοδο, που οι άνθρωποι είχαν πιο έντονη την αίσθηση της πνευματικής διάστασης στην καθημερινή τους ζωή, καθώς για τον κυνηγό εκείνης της εποχής, τίποτα δεν ήταν κοσμικό, καθετί εμπεριείχε το θείο όσο μικρό και ασήμαντο να ήταν, εντοπίζονται οι απαρχές του μύθου και η ρίζα της ιδέας του χαμένου παραδείσου που είναι μια κοινή ιστορία σε πολλούς πολιτισμούς.

Η ενατένιση του έναστρου και μεγαλειώδους ουρανού γέννησε στο μυαλό των ανθρώπων την πρώτη έννοια του θείου, την ίδια την ουσία της υπερβατικότητας και της ετερότητας. Mysterium tremendum, terrible et fascinans.  Οι άνθρωποι ήξεραν πολύ καλά πως δεν μπορούσαν να τον επηρεάσουν με κανένα τρόπο,  δεν αποζητούσαν τίποτα από αυτόν, απλά λάτρευαν το μεγαλείο του. Για αυτόν τον λόγο, με την πάροδο των αιώνων αποκαθηλώθηκε από την συνείδηση πολλών μυθολόγων. Για παράδειγμα ο Ουρανός των Ελλήνων, ευνουχίζεται από τον γιο του τον Κρόνο, με έναν τρόπο που παριστάνει ανάγλυφα την ανικανότητά αυτών των θεών οι οποίοι ήταν τόσο  μακριά από την καθημερινή ζωή, που κατέληξαν περιθωριακοί.

Κατά την διάρκεια της νεολιθικής περιόδου, εμφανίζεται η μυθολογία των αγροτών . Οι άνθρωποι ανακάλυψαν πως η γη  έχει τεράστιες δυνατότητες για να τους θρέψει, και η τέχνη της γεωργίας αντιμετωπίστηκε με θρησκευτικό δέος.  Καθώς  παρακολουθούσαν του σπόρους από τα βάθη της γης να αναδύονται οι άνθρωποι έβλεπαν την επενέργεια μιας μυστικής θεϊκής δύναμης, ένα είδος Θεοφανίας. Το ιερό πλέον μετατοπίστηκε από τον ουρανό στην γη, στα προϊόντα της και ως εκ τούτου και οι άνθρωποι μετείχαν σε αυτό. Οι τελετουργίες κατέβηκαν σε υπόγεια σπήλαια, εκεί που λατρευόταν η κοινή μητέρα όλων, με την ιδέα πως δεν υπάρχει ζωή χωρίς τον θάνατο, δεν υπάρχει εξέλιξη προς τα πάνω χωρίς πρώτα να κατέβεις στα έγκατα της γης. Δεν υπάρχει ζωή χωρίς τον συμβολικό θάνατο της Περσεφόνης.

Στο επόμενο όμως σημαντικό σταυροδρόμι της ιστορίας, στη γέννηση της αστικής πλέον ζωής, παρατηρείται και μια αστικοποίηση της μυθολογίας, που εξυμνεί το νέο τρόπο διαβίωσης. Ο νέος πολιτισμός ήταν σίγουρα υπέροχος αλλά και εύθραυστος λόγω των συνεχών πολέμων, επαναστάσεων και εκτοπισμών.  Το νέο στοιχείο που κυριαρχεί στους  μύθους των ανθρώπων  ήταν ακριβώς αυτή η ατέρμονη εναλλαγή και πάλη μεταξύ χάους και αρμονίας. Ο πρώτος άνθρωπος που έχτισε πόλη ήταν άλλωστε και ο πρώτος δολοφόνος, ο Κάιν. Οι θεοί πλέον μετακόμισαν και αυτοί στις πόλεις σε ναούς δίπλα στα σπίτια των ανθρώπων και μια ανάλογη δημογεροντία, με συμβούλια των θεών  βρισκόταν και στο βασίλειο τους , όπως και στων ανθρώπων.

Οι θεοί είχαν όμως και πλέον αρχίσει να γίνονται απρόσωποι και χαμένοι στην μακαριότητά τους όσο οι άνθρωποι ανακάλυπταν τις απίστευτες δυνατότητές τους. Ο Γιλγαμές και ο Προμηθέας διακήρυξαν πως ο πολιτισμένος άνθρωπος είναι ανεξάρτητος από το θείο. Η εξουσία είχε περάσει από τους ιερείς και τους βασιλιάδες στους εμπόρους και τα θέματα ατομικής συνείδησης και ηθικής συνέχιζαν να απαντιούνται με την βοήθεια της μυθολογίας, αλλά κάτω από το αυστηρό κριτικό βλέμμα των ανθρώπων.  Ας μην ξεχνάμε πως ο Αισχύλος, ο Σοφοκλής και ο Ευριπίδης έβαλαν τους θεούς στο ειδώλιο με ενόρκους τους θεατές.

Στη σύγχρονη εποχή ο άνθρωπος χρειάζεται ακόμα τους μύθους. Ο Μπόρχες, ο Γκίντερ Γκράς, ο Ίταλο Καλβίνο, ο Σάλμαν Ρούσντι και άλλοι εκπρόσωποι του , λεγόμενου μαγικού ρεαλισμού αμφισβητούν την ηγεμονία του λόγου, συνδυάζουν στο έργο τους το ρεαλιστικό με το ανεξήγητο και την καθημερινή λογική με την μυθική λογική του ονείρου και του παραμυθιού.

Τα κοσμικά μυθιστορήματα μιμούνται τους παραδοσιακούς  μύθους καθώς  τόσο ο συγγραφέας όσο και ο μυθοποιός λειτουργούν στο ίδιο επίπεδο συνείδησης και καταφεύγουν στα ίδια θέματα. Οι συγγραφείς πολλές φορές συνομιλούν με τις αιώνιες, και άχρονες ιστορίες της απώλειας, του αγώνα, της επιστροφής, της εξορίας, της θυσίας, της λύτρωσης,  της γονιμότητας, του θανάτου και της ανάστασης.

Ο Βρετανός Τζορτζ Στάινερ ισχυρίζεται πως η τέχνη του μυθιστορήματος  όπως και μερικά είδη μεταφυσικής εμπειρίας είναι η πιο διεισδυτική και μεταμορφωτική επίκληση που διατίθεται στην ανθρώπινη εμπειρία.

Το μυθιστόρημα όπως και ο μύθος μας μαθαίνει να βλέπουμε τον κόσμο διαφορετικά, μέσα από ένα πρίσμα που ξεπερνά την ατομικότητά μας και την καθημερινότητα. Όπως σημειώνει και η Κάρεν Άρμστρονγκ στο βιβλίο της  Σύντομη Ιστορία του Μύθου:  «Ακόμα και αν οι θρησκευτικοί ηγέτες δεν μπορούν να μας εισαγάγουν στον μυθικό πλούτο, τότε οι καλλιτέχνες και οι συγγραφείς μπορούν να δώσου νέο νόημα στον ακρωτηριασμένο κόσμο μας.»

 

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s